Xaya iltihabı həm infeksion (bakterial və ya viral), həm də qeyri-infeksion səbəblərdən qaynaqlana bilər. Bu vəziyyət kəskin ağrı, hərarət və xayalığın şişməsi ilə özünü büruzə verir. Xüsusilə gənc və orta yaşlı kişilərdə daha çox rast gəlinir.
Xaya iltihabının əsas səbəbləri
Xaya iltihabının yaranma səbəblərini iki əsas qrupa bölmək olar:
1. Bakterial infeksiyalar
Bakterial orxit ən çox sidik yolları infeksiyaları və ya cinsi yolla keçən infeksiyalar (CYKİ) nəticəsində yaranır.
Cinsi Yolla Keçən İnfeksiyalar: Xüsusilə 19-35 yaş arası cinsi aktiv kişilərdə xlamidiya və qonoreya (süzənək) ən böyük səbəbkardır.
Sidik Yolları İnfeksiyaları: Prostat problemləri və ya sidik kanalının daralması olan yaşlı kişilərdə sidik kisəsindəki bakteriyaların xayalara sızması nəticəsində baş verir.
2. Viral infeksiyalar
Viral orxitin ən məşhur səbəbi parotit (qulaqdibi) virusudur. Uşaqlıq dövründə qulaqdibi keçirən oğlan uşaqlarının təxminən üçdə birində, xüsusən yetkinlik dövründən sonra bu infeksiya xayalara yayıla bilər.
3. Digər səbəblər
Travmalar (fiziki zədələr)
Autoimmun xəstəliklər
Vərəm (nadir hallarda)
Xaya iltihabının əlamətləri: nəyə diqqət etməli?
Xəstəlik adətən qəfil başlayır. Əgər aşağıdakı simptomları hiss edirsinizsə, xaya iltihabı nədir? sualından daha çox “nə vaxt həkimə getməliyəm?” sualı üzərində düşünməlisiniz.
Xayalarda kəskin ağrı: Bir və ya hər iki xayanın toxunduqda şiddətli ağrıması.
Şişkinlik və ödem: Xayalığın (skrotumun) böyüməsi və dərinin gərginləşməsi.
Qızartı və istilik: İltihab nahiyəsinin rənginin tündləşməsi və toxunarkən isti olması.
Yüksək hərarət: Titrətmə və bədən temperaturunun 38°C-dən yuxarı qalxması.
Bulantı və qusma: Şiddətli ağrı bəzən mədə-bağırsaq sisteminə də təsir edir.
Sidik ifrazı zamanı yanma: Əgər səbəb infeksiyadırsa, sidikdə diskomfort hiss oluna bilər.
Diaqnoz necə qoyulur?
Həkim-uroloq diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün bir neçə mərhələdən keçir:
Fiziki Müayinə: Həkim xayalığı palpasiya edir (əllə yoxlayır), şişkinliyi və limfa düyünlərini qiymətləndirir.
Sidik Analizi: İnfeksiyanın olub-olmadığını yoxlamaq üçün laborator müayinə.
Skrotal Ultrasəs (USM): Xayalara qan axınını yoxlamaq və vəziyyəti xaya burulması (təcili cərrahi müdaxilə tələb edən vəziyyət) ilə fərqləndirmək üçün ən vacib testdir.
CYKİ Testləri: Cinsi yolla keçən infeksiyaların olub-olmadığını yoxlamaq üçün yaxma nümunəsi götürülə bilər.
Xaya iltihabının müalicə üsulları
Müalicə planı xəstəliyin səbəbindən asılı olaraq dəyişir:
Bakterial iltihabın müalicəsi
Əgər səbəb bakteriyalardırsa, antibiotik terapiyası mütləqdir. Uroloq Həkim infeksiyanın növünə uyğun olaraq 10-14 günlük kurs təyin edir. Müalicəni yarımçıq qoymaq infeksiyanın xroniki hala keçməsinə səbəb ola bilər.
Viral iltihabın müalicəsi
Virus mənşəli (məsələn, qulaqdibi sonrası) iltihablarda antibiotiklər kömək etmir. Bu zaman simptomatik müalicə tətbiq olunur:
Ağrıkəsicilər və iltihab əleyhinə preparatlar.
Yataq rejimi.
Xayalara soyuq kompres tətbiqi.
Ev şəraitində dəstək
İstirahət: Fiziki aktivliyi minimuma endirmək.
Xaya dəstəkləyiciləri: Dar olmayan, lakin xayanı yuxarıda tutan xüsusi alt paltarları (suspensor) ağrını azalda bilər.
Müalicə olunmazsa nə baş verər? (Fəsadlar)
Bir çox pasiyent “xaya iltihabı nədir?” deyə araşdırdıqda onun ciddiliyini tam anlamaya bilər. Lakin gecikmiş müalicə ağır nəticələrə səbəb ola bilər:
Xaya Atrofiyası: İltihab nəticəsində xaya kiçilə və funksiyasını itirə bilər.
Sonsuzluq: Sperma istehsalı və keyfiyyəti ciddi şəkildə pisləşə bilər (xüsusən hər iki xaya zədələnibsə).
Abses (İrinləmə): Xaya toxumasında irin yığılması baş verərsə, cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.
Xroniki Ağrı: Müalicə olunmamış iltihab aylarla davam edən sızıltılı ağrılara çevrilə bilər.
Tez-tez verilən suallar
1. Xaya iltihabı cinsi yolla yoluxurmu?
Xaya iltihabının özü yoluxucu deyil, lakin ona səbəb olan faktorlar (məsələn, xlamidiya və ya qonoreya kimi bakteriyalar) cinsi yolla yoluxur. Əgər səbəb CYKİ-dirsə, tərəfdaşın da müalicə alması şərtdir.
2. Xaya iltihabı sonsuzluğa səbəb olurmu?
Bəli, xüsusilə hər iki xayanın iltihablandığı və müalicənin gecikdiyi hallarda sperma kanallarının tıxanması və ya testosteron səviyyəsinin düşməsi nəticəsində sonsuzluq riski yaranır.
3. Xaya iltihabı və xaya xərçəngi arasındakı fərq nədir?
İltihab adətən kəskin ağrı və hərarətlə müşayiət olunur. Xərçəng isə çox vaxt ağrısız, bərk bir kütlə kimi hiss olunur. Lakin dəqiq diaqnoz üçün mütləq uroloq müayinəsi və USM lazımdır.
Xəbərdarlıq: Bu məqalə informativ xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
