Böyrəyə zərərli qidalar çox vaxt bizim gündəlik pəhrizimizdə adi hal almış, zərərsiz görünən məhsullardır — duzlu qəlyanaltı, şirin qazlı içki və ya tez-tez masamızda olan kolbasa məhsulları kimi.
Əslində, bu qidaların bir dəfə istifadəsi ciddi problem yaratmasa da, illər boyu müntəzəm şəkildə istehlak edilməsi böyrəklərin üzərinə əlavə yük gətirə, hətta xroniki böyrək xəstəliyinin (uzun müddət davam edən və tədricən inkişaf edən böyrək zədələnməsi) inkişafına zəmin yarada bilər.
Böyrəyə zərərli qidalar hansılardır?
Xüsusilə şəkərli diabeti, yüksək qan təzyiqi (hipertoniya) olan, ailəsində böyrək xəstəliyi tarixçəsi bulunan və ya keçmişdə böyrək daşı keçirmiş insanlar aşağıdakı qidaların mənfi təsirlərinə daha həssasdır. Ancaq sağlam insanlar üçün belə, bu qidaların həddindən artıq istehlakı uzunmüddətli risk yaradır.
1. Duz və Duzlu Qidalar
Duzun (natrium xloridin) həddindən artıq istifadəsi bədəndə maye toplanmasına və qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb olur. Yüksək qan təzyiqi isə böyrək damarlarına zədə vuraraq onların funksiyasını zamanla azaldan əsas amillərdən biridir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı gündəlik 5 qramdan (təxminən bir çay qaşığı) az duz istehlakını tövsiyə edir, halbuki bir çox insan bundan xeyli çox duz qəbul edir — əsasən hazır və qablaşdırılmış qidalar vasitəsilə.
2. Şəkərli İçkilər və Şirniyyatlar
Qazlı içkilər, şirin şirələr, tortlar və şirniyyatlarda olan artıq şəkər birbaşa böyrəklərə zərər vermir, lakin piylənmə, insulin müqaviməti və nəticədə 2-ci tip şəkərli diabetə yol aça bilər.
Şəkərli diabet dünyada xroniki böyrək xəstəliyinin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir, çünki qanda uzun müddət yüksək qalan şəkər böyrəklərin xırda qan damarlarına və süzücü strukturlarına zədə vurur.
3. Qırmızı Ət və Həddindən Artıq Protein
Protein orqanizm üçün vacibdir, lakin həddindən artıq miqdarda, xüsusilə heyvani mənbəli protein qəbulu böyrəklərin daha intensiv işləməsini tələb edir.
Protein metabolizmi zamanı yaranan azotlu tullantı maddələri böyrəklər tərəfindən süzülməlidir və bu proses uzun müddət yüksək templə davam etdikdə böyrək filtrasiya sisteminə əlavə təzyiq yaradır.
4. Emal Olunmuş Ət Məhsulları (Kolbasa, Sosiska)
Bu məhsullar təkcə yüksək natrium tərkibi ilə deyil, həm də saxlanma müddətini uzatmaq üçün istifadə olunan fosfor əlavələri ilə də diqqət çəkir.
Qida əlavəsi kimi istifadə olunan fosfor orqanizm tərəfindən təbii qidalardakı fosfordan daha asan mənimsənilir və qanda fosfor səviyyəsinin sürətlə yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
5. Tünd Rəngli Qazlı İçkilər (Kolalar)
Tünd rəngli kolalarda dad və rəng sabitliyi üçün istifadə olunan fosfor turşusu var. Bu içkilərin müntəzəm istehlakı qanda fosfor səviyyəsinin yüksəlməsinə töhfə verə bilər, bu da uzunmüddətli perspektivdə sümük və damar sağlamlığına, eləcə də böyrək funksiyasına mənfi təsir göstərir.
6. Konservləşdirilmiş və Hazır Qidalar
Konserv tərəvəzlər, hazır şorbalar və dondurulmuş hazır yeməklər saxlanma müddətini uzatmaq üçün adətən yüksək miqdarda duzla hazırlanır. Bu qidaları mütəmadi istehlak edənlər çox zaman fərqinə varmadan tövsiyə olunan gündəlik duz normasını əhəmiyyətli dərəcədə aşırlar.
7. Oksalatla Zəngin Qidalar
İspanaq, çuğundur yarpağı, qoz-fındıq və şokolad kimi qidalarda oksalat adlanan təbii birləşmə yüksək miqdarda olur. Oksalat kalsiumla birləşərək kalsium-oksalat kristalları əmələ gətirə bilir ki, bu da ən çox rast gəlinən böyrək daşı növüdür.
Sağlam insanlar üçün bu qidalar adətən problem yaratmır, lakin əvvəllər böyrək daşı keçirmiş və ya bu istiqamətdə meyilli olan insanlar oksalatla zəngin qidaların miqdarına diqqət etməlidir.
Qeyd: Banan, kartof, avokado kimi kalium tərkibli meyvə-tərəvəzlər sağlam böyrəklər üçün tamamilə faydalıdır və “zərərli” hesab edilmir. Onların məhdudlaşdırılması yalnız irəliləmiş mərhələdə böyrək çatışmazlığı olan xəstələr üçün, həkim və ya dietoloqun nəzarəti altında lazım ola bilər.
8. Alkoqol
Həddindən artıq alkoqol qəbulu bədəni susuzlaşdırır və qan təzyiqini yüksəldə bilər. Mütəmadi və həddindən çox alkoqol istehlakı həm qaraciyərə, həm də böyrəklərə birbaşa toksik təsir göstərərək onların funksiyasını zəiflədə bilər.
Böyrəyə zərər yetirən qidalanmanın əlamətləri
Böyrək zədələnməsinin ən çətin tərəflərindən biri odur ki, erkən mərhələdə çox vaxt heç bir simptom vermir — buna görə də böyrək xəstəliyi tez-tez “səssiz xəstəlik” adlandırılır.
Zədələnmə irəlilədikcə isə aşağıdakı əlamətlər ortaya çıxa bilər:
- Davamlı yorğunluq və enerji azlığı
- Ayaqlarda, biləklərdə və ya göz ətrafında şişkinlik (ödem — toxumalarda mayenin yığılması)
- Sidikdə köpüklənmə (sidikdə proteinin artması əlaməti ola bilər)
- Sidiyin rənginin tündləşməsi və ya sidikdə qan görünməsi (hematuriya)
- Bel və ya yan nahiyədə ağrı
- Qan təzyiqinin yüksəlməsi
- Gecə saatlarında adətdən çox sidiyə getmə ehtiyacı
- İştahsızlıq və ürəkbulanma
Bu əlamətlərdən hər hansı birini müşahidə edirsinizsə, gecikmədən uroloq həkimə müraciət etməyiniz vacibdir.
Tez-tez verilən suallar
Gündəlik nə qədər duz istifadə etmək təhlükəsizdir?
Böyrək daşı olan xəstələr hansı qidalardan uzaq durmalıdır?
Çay və qəhvə böyrəklərə zərər verirmi?
Hansı meyvə və tərəvəzlər böyrək üçün təhlükəli ola bilər?
Böyrəklərimi qorumaq üçün gündə nə qədər su içməliyəm?
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Sağlamlığınızla bağlı hər hansı simptom və ya narahatlığınız varsa, dəqiq qiymətləndirmə üçün mütləq həkiminizə müraciət edin.
