Sidik kanalı (uretra), sidik kisəsində toplanan sidiyi bədəndən xaricə daşıyan boruşəkilli orqandır. Kişilərdə uretra penis boyunca uzanır, qadınlarda isə daha qısadır.
Sidik kanalı daralması, bu kanalın daxili divarında yaranan çapıq toxuması (fibroz) səbəbindən kanalın mənfəzinin daralması və sidiyin sərbəst axınının əngəllənməsidir. Bu vəziyyət, bağ şlanqının əzilməsi və ya içinin ərplə tutulması nəticəsində suyun təzyiqinin azalmasına bənzəyir.
Vaxtında diaqnoz qoyulmadıqda və müalicə edilmədikdə, sidik kanalı daralması sidik yolları infeksiyalarından tutmuş, böyrək funksiyalarının pozulmasına qədər ciddi fəsadlara yol aça bilər.
Sidik kanalı daralmasının səbəbləri və risk faktorları
Sidik kanalı daralması adətən bir anda baş vermir; bu, zamanla inkişaf edən bir prosesdir. Daralmanın əsas səbəbi, uretranın daxili səthini örtən həssas toxumanın zədələnməsi və bu zədənin sağalması prosesində çapıq toxumasının (fibrozun) yaranmasıdır. Bu çapıq toxuması elastik deyil və kanalın normal genişlənməsinə mane olaraq onu daraldır.
Sidik kanalı daralmasına səbəb olan əsas amillər bunlardır:
Travma və Zədələnmələr:
Aralıq Nahiyəsinin Zədələnməsi (Straddle Injury): Bu, ən çox görülən səbəblərdən biridir. Velosipeddən yıxılma, hündür yerdən aralıq nahiyəsi üzərinə düşmə (məsələn, hasara və ya dirəyə dəymə) kimi hadisələr uretranı zədələyə bilər.
Çanaq Sümüyü Qırıqları: Avtomobil qəzaları və ya hündürdən yıxılma nəticəsində yaranan ciddi çanaq qırıqları zamanı uretra qoparaq və ya zədələnə bilər.
Tibbi Müdaxilələr (Yatrogen Səbəblər):
Sidik Kateterləri: Xüsusilə uzun müddət sidik kateteri taxmaq məcburiyyətində qalan xəstələrdə (məsələn, reanimasiyada və ya böyük əməliyyatlardan sonra) kateterin uretraya təzyiqi və ya sürtünməsi nəticəsində zədələnmə və daralma baş verə bilər.
Uroloji Prosedurlar: Sistoskopiya (sidik kisəsinə kamera ilə baxış), prostat əməliyyatları (TURP) və ya digər endoskopik müdaxilələr zamanı alətlərin uretranı zədələməsi mümkündür.
Radiasiya Terapiyası (Şüa Müalicəsi): Prostat və ya çanaq bölgəsindəki digər xərçəng növlərinin müalicəsi üçün tətbiq edilən şüa terapiyası toxumalara zərər verərək sonradan daralmaya səbəb ola bilər.
İnfeksiyalar:
Cinsi Yolla Keçən İnfeksiyalar (CYKİ): Xüsusilə qonoreya (tripper) və xlamidiya kimi infeksiyalar uretrada iltihaba (uretrit) səbəb olur. Bu iltihab sağaldıqdan sonra yerində çapıq toxuması qala bilər.
Balanit (Penis Başının İltihabı): Təkrarlanan və ya xroniki iltihablar uretranın xarici dəliyinə təsir edə bilər.
Dəri Xəstəlikləri:
Lixen Skleroz (Lichen Sclerosus): Əvvəllər Balanitis Xerotica Obliterans (BXO) olaraq da bilinən bu xroniki dəri xəstəliyi, penis başında və uretranın ucunda ağ, sərtləşmiş toxuma yaradaraq ciddi daralmalara səbəb ola bilər.
Anadangəlmə Səbəblər:
Nadir hallarda, bəzi insanlar anadangəlmə uretra daralması ilə doğula bilər. Bu, adətən uşaq yaşlarında aşkar edilir.
İdiopatik (Səbəbi Bilinməyən):
Bəzi hallarda, bütün araşdırmalara baxmayaraq daralmanın dəqiq səbəbini müəyyən etmək mümkün olmur.
Qeyd: Sidik kanalı daralması qadınlara nisbətən kişilərdə qat-qat daha çox rast gəlinir. Bunun səbəbi kişilərdə uretranın daha uzun olması və travmaya daha çox məruz qalmasıdır.
Sidik kanalı daralmasının əlamətləri (Simptomları)
Sidik kanalı daralmasının əlamətləri adətən tədricən inkişaf edir və daralmanın dərəcəsindən asılı olaraq yüngül narahatçılıqdan tamamilə sidiyə gedə bilməməyə qədər dəyişə bilər.
Əsas simptomlar iki qrupa bölünür: Obstruktiv (tıxanma) əlamətləri və İrritativ (qıcıqlanma) əlamətləri.
Obstruktiv Əlamətlər (Axına Maneə):
Zəif sidik şırnağı: Bu, ən erkən və ən çox görülən əlamətdir. Xəstələr sidik şırnağının təzyiqinin azaldığını, “əvvəlki kimi uzağa getmədiyini” bildirirlər.
Sidiyə gedərkən gücənmə: Daralmış yerdən sidiyi keçirmək üçün qarın əzələlərinə və sidik kisəsinə əlavə güc vermək ehtiyacı yaranır.
Sidiyin kəsik-kəsik gəlməsi: Sidik ifrazı başlayır, dayanır və təkrar başlayır.
Sidik kisəsinin tam boşalmaması hissi: Sidiyə getdikdən dərhal sonra belə, hələ də sidik kisəsində sidik qalmış kimi hiss etmək.
Sidik şırnağının haçalanması və ya səpələnməsi: Sidiyin tək bir axın yerinə iki və ya daha çox istiqamətə səpələnməsi.
Sidik ifrazının sonunda damlama: Normal axın bitdikdən sonra damla-damla sidik gəlməsinin davam etməsi.
İrritativ Əlamətlər (Sidik Kisəsinin Qıcıqlanması):
Bu əlamətlər adətən sidik kisəsinin tam boşalmaması və ya infeksiya səbəbindən yaranır:
Tez-tez sidiyə getmə (Pollakiuriya): Gün ərzində normaldan daha tez-tez sidiyə getmə ehtiyacı.
Gecələr sidiyə durma (Nokturiya): Gecə yuxudan bir və ya bir neçə dəfə sidiyə getmək üçün oyanmaq.
Ani sidik sıxışması (Urgency): Qəfil, güclü sidik ifrazı hissi və təcili olaraq tualetə getmə ehtiyacı.
Sidik ifrazı zamanı ağrı və ya yanma (Dizuriya): Adətən infeksiya ilə əlaqəli olur.
Digər Mümkün Əlamətlər:
Sidikdə qan (Hematuriya): Sidiyin çəhrayı və ya qırmızı rəngdə olması.
Təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları (UTI): Sidik kisəsində qalan sidik bakteriyaların çoxalması üçün şərait yaradır.
Qasıq və ya çanaq bölgəsində ağrı.
Kəskin sidik ləngiməsi: Bu, təcili tibbi yardımdır. Daralma o qədər şiddətlənir ki, xəstə tamamən sidiyə gedə bilmir. Bu, çox ağrılı bir vəziyyətdir və dərhal müdaxilə tələb edir.
Sidik kanalı daralmasının diaqnostikası
Yuxarıda sadalanan əlamətlərdən hər hansı biri sizdə varsa, mütləq bir uroloq-androloq həkiminə müraciət etməlisiniz.
Həkiminiz düzgün diaqnoz qoymaq üçün bir sıra addımlar atacaq:
Anamnez (Xəstəlik Tarixçəsi) və Fiziki Müayinə: Həkiminiz şikayətlərinizin nə vaxt başladığını, keçmişdə hər hansı bir travma, infeksiya və ya cərrahi əməliyyat keçirib-keçirmədiyinizi soruşacaq. Fiziki müayinə zamanı penis və aralıq nahiyəsi yoxlanıla bilər.
Urofloumetriya: Bu, sadə və qeyri-invaziv bir testdir. Xəstə xüsusi bir cihaza (urofloumetr) sidik ifraz edir. Cihaz, sidik axınının sürətini (saniyədə neçə millilitr) və axın müddətini ölçür. Sidik kanalı daralması olan xəstələrdə axın sürəti normaldan əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olur.
Qalıq Sidik Həcminin Ölçülməsi: Urofloumetriyadan dərhal sonra sidik kisəsində nə qədər sidik qaldığını yoxlamaq üçün ultrasəs (USM) müayinəsi aparılır. Normalda sidik kisəsi tam boşalmalıdır. Qalıq sidiyin olması tıxanmanın (obstruksiyanın) göstəricisidir.
Uretroqrafiya (Retroqrad Uretroqram): Bu, sidik kanalı daralmasının diaqnostikasında “qızıl standart” hesab edilən rentgen müayinəsidir. Sidik kanalının xarici dəliyindən xüsusi bir kontrast maddə (rentgendə görünən boya) yeridilir və rentgen şəkilləri çəkilir. Bu müayinə daralmanın dəqiq yerini, uzunluğunu və dərəcəsini göstərir. Bəzən həm də sidik kisəsindən (anteqrad) kontrast maddə verərək müayinə tamamlana bilər.
Sistoskopiya (və ya Uretroskopiya): Həkim, ucunda kamera olan nazik, elastik və ya sərt bir aləti (sistoskop) sidik kanalından daxil edərək daralmanı birbaşa gözlə görür. Bu prosedur həmçinin çapıq toxumasının vəziyyətini qiymətləndirməyə və bəzən eyni anda müalicəvi müdaxilə etməyə (məsələn, daxili uretrotomiya) imkan verir.
Sidiyin Ümumi Analizi və Əkilməsi: Aktiv bir infeksiyanın olub-olmadığını yoxlamaq üçün sidik analizi tələb olunur.
Müalicə və idarəetmə seçimləri
Sidik kanalı daralmasının müalicəsi, daralmanın səbəbinə, yerinə, uzunluğuna, şiddətinə və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişir. Müalicənin məqsədi normal sidik axınını bərpa etmək və fəsadların qarşısını almaqdır.
Gözləmə taktikası
Əgər daralma çox yüngüldürsə, simptomlar minimaldırsa və sidik kisəsi tam boşalırsa, həkiminiz “gözlə və gör” taktikasını seçə bilər. Bu, müntəzəm olaraq urofloumetriya və qalıq sidik ölçümləri ilə vəziyyəti izləmək deməkdir. Lakin bu, nadir hallarda tətbiq olunur.
Minimal invaziv prosedurlar (Daimi Həll Deyil)
Bu prosedurlar tez-tez təkrarlanma (residiv) riski daşıyır və adətən müvəqqəti rahatlama təmin edir.
Dilatasiya (Genişləndirmə): Bu, ən qədim müalicə üsullarından biridir. Həkim, lokal anesteziya altında nazik çubuqlardan (dilatatorlar) başlayaraq, getdikcə qalınlaşan alətləri sidik kanalından keçirərək daralmış nahiyəni mexaniki olaraq “genişləndirir”. Bu prosedur asandır, lakin çapıq toxumasını müalicə etmir, sadəcə onu dartır. Buna görə də, daralma qısa müddət sonra (aylar və ya hətta həftələr) təkrar yaranır.
Daxili Uretrotomiya (DVIU – Direct Vision Internal Urethrotomy): Bu prosedurda, sistoskopa bənzər xüsusi bir alətlə (uretrotom) sidik kanalına daxil olunur. Həkim, kamera görüntüsü altında daralmış seqmentdəki çapıq toxumasını kiçik bir bıçaq və ya lazer vasitəsilə “kəsir” (adətən saat 12 istiqamətində). Prosedurdan sonra bir neçə gün sidik kateteri saxlanılır. Dilatasiya kimi, daxili uretrotomiya da yüksək təkrarlanma riskinə malikdir (xüsusilə 1.5-2 sm-dən uzun daralmalarda).
Cərrahi müalicə (Uretroplastika – Qızıl Standart)
Uretroplastika, sidik kanalı daralmasının müalicəsində ən yüksək müvəffəqiyyət dərəcəsinə (85-95%) malik olan açıq cərrahi əməliyyatdır. Bu əməliyyatın məqsədi çapıq toxumasını tamamilə çıxarmaq və sidik kanalını yenidən qurmaqdır. Fərqli texnikaları mövcuddur:
Eksizyon və Anastomoz (Uç-uca Birləşdirmə): Bu üsul qısa daralmalar (adətən 2 sm-dən az) üçün idealdır. Həkim daralmaya səbəb olan çapıqlı toxuma seqmentini tamamilə kəsib çıxarır və uretranın sağlam olan iki ucunu yenidən bir-birinə tikir.
Qreftli Uretroplastika (Yamaqla Bərpa): Əgər daralma uzunsa, çapıqlı toxumanı tamamilə çıxarıb ucları birləşdirmək mümkün deyil, çünki bu, uretranın həddən artıq qısalmasına səbəb olar. Bu halda, çapıqlı toxuma kəsilir və yaranan boşluğu doldurmaq üçün “yamaq” (qreft) istifadə olunur. Ən çox istifadə edilən qreft materialı xəstənin öz ağız içindən (yanaqdan) alınan selikli qişadır (buccal mucosa). Bu toxuma sidik mühitinə çox yaxşı uyğunlaşır və uğurlu nəticələr verir.
Flap Uretroplastika: Bəzən yamaq əvəzinə, yaxınlıqdakı qan dövranı olan bir toxuma (məsələn, penis dərisi) istifadə edilərək daralma nahiyəsi bərpa edilir.
Uretroplastika daha mürəkkəb bir əməliyyat olsa da, xəstəni ömür boyu təkrarlanan dilatasiya və ya daxili uretrotomiya prosedurlarından xilas edən ən etibarlı yoldur.
Sidik kanalı daralmasının mümkün fəsadları
Sidik kanalı daralması müalicə edilmədikdə, sidik axınına daimi maneə yaranır və bu, ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər:
Təkrarlanan Sidik Yolu İnfeksiyaları (UTI): Sidik kisəsində qalan sidik bakteriyaların çoxalması üçün ideal mühitdir.
Problems (Prostatit, Epididimit): İnfeksiya prostata və xayalıqlara yayıla bilər.
Sidik Kisəsi Daşları: Sidiyin durğunluğu daş əmələ gəlmə riskini artırır.
Sidik Kisəsinin Zədələnməsi: Daimi gücənmə nəticəsində sidik kisəsinin divarı qalınlaşır (hipertrofiya), elastikliyini itirir və içəridə “cıblar” (divertikullar) əmələ gələ bilər.
Böyrək Zədələnməsi: Sidik kisəsindən geri axın (reflü) və yüksək təzyiq nəticəsində sidik axarları (ureterlər) genişlənə bilər (hidroureteronefroz) və bu, zamanla böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Kəskin Sidik Ləngiməsi: Sidik kanalının tamamilə tıxanması, təcili tibbi müdaxilə tələb edən bir vəziyyətdir.
Profilaktikası (Qarşısının Alınması):
Bütün daralmaların qarşısını almaq mümkün olmasa da, bəzi riskləri azaltmaq olar:
Cinsi yolla keçən infeksiyalardan qorunmaq üçün təhlükəsiz cinsi əlaqə qaydalarına riayət etmək.
Uretrit (sidik kanalı iltihabı) əlamətləri olduqda dərhal həkimə müraciət etmək və müalicəni tamamlamaq.
Aralıq nahiyəsini zədələyə biləcək fəaliyyətlər zamanı (məsələn, idman) qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək.
Sidik kateteri istifadə edilirsə, onun düzgün yerləşdirilməsinə və gigiyenasına diqqət etmək.
Tez-tez verilən suallar
Sidik kanalı daralması öz-özünə keçirmi və ya dərmanla müalicə olunurmu?
Sidik kanalı daralması prostat böyüməsi (adenoması) ilə eyni şeydirmi?
Sidik kanalı daralması sonsuzluğa və ya cinsi problemlərə səbəb ola bilərmi?
Sidik kanalı daralması, həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə aşağı salan, lakin müasir tibbin köməyi ilə yüksək müvəffəqiyyətlə müalicə edilə bilən bir sağlamlıq problemidir. Sidik şırnağında zəifləmə, sidiyə gedərkən gücənmə, kisənin tam boşalmaması hissi kimi əlamətləri yaşayırsınızsa, bu vəziyyəti “qocalıq əlaməti” və ya “keçici bir hal” kimi qəbul etmək yanlışdır.
Vacib Xəbərdarlıq: Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir.
