Böyrək xəstəlikləri əlamətləri çox vaxt kəskin şəkildə deyil, tədricən, demək olar ki, hiss olunmadan meydana çıxır. Bu, insanların çoxunun problemi yalnız xəstəlik irəlilədikdən sonra fərq etməsinin əsas səbəbidir.
Böyrəklər bədənimizdə hər gün 150 litrə yaxın qanı süzərək toksinləri, artıq mayeni və metabolizm tullantılarını sidik vasitəsilə xaric edir; bu funksiya zəiflədikdə isə orqanizmdə tədricən müxtəlif dəyişikliklər baş verir.
Böyrək xəstəliklərinin əsas əlamətləri
Böyrək problemlərinin əlamətləri xəstəliyin növündən və mərhələsindən asılı olaraq dəyişir.
Aşağıda ən çox rast gəlinən simptomları iki qrupa ayıraraq təqdim edirik.
Erkən mərhələdə yaranan əlamətlər
- Sidiyin görünüşündə dəyişiklik — köpüklü sidik (bu, sidikdə zülalın olmasına işarə edə bilər), tünd rəngli və ya qanlı sidik.
- Sidik ifrazının dəyişməsi — xüsusilə gecə saatlarında tez-tez sidiyə getmə ehtiyacı, sidik miqdarının azalması və ya artması.
- Ayaqlarda, ayaq biləklərində və ya üz nahiyəsində şişkinlik (ödem) — böyrəklər artıq natrium və mayeni xaric edə bilmədikdə toxumalarda maye toplanır.
- Daimi yorğunluq və gücsüzlük — sağlam böyrəklər eritropoetin adlı hormon istehsal edir ki, bu da qırmızı qan hüceyrələrinin yaranmasını təmin edir; bu proses pozulduqda anemiya (qanazlığı) və yorğunluq inkişaf edə bilər.
- Bel və ya böyür nahiyəsində ağrı — xüsusilə qabırğaaltı sahədə, bir və ya hər iki tərəfdə hiss olunan küt və ya kəskin ağrı (böyrək daşı zamanı ağrı çox vaxt kəskin və dalğavari olur).
- İştahasızlıq və ürəkbulanma — qanda toksinlərin toplanması həzm sistemini də təsirləyə bilər.
İrəliləmiş mərhələdə yaranan əlamətlər
Xəstəlik irəlilədikcə əlamətlər daha nəzərəçarpan olur:
- Nəfəs darlığı (ağciyərlərdə maye toplanması nəticəsində)
- Dəridə qaşınma və qurumuş dəri
- Əzələ tutulmaları (xüsusilə gecələr)
- Qan təzyiqinin yüksəlməsi və ya idarə olunması çətin hipertoniya
- Konsentrasiya çətinliyi, yaddaş problemləri
- Ağızda metal dadı və nəfəsdə xoşagəlməz qoxu
- Yuxu pozğunluğu
Vacib məqam ondan ibarətdir ki, xroniki böyrək xəstəliyi erkən mərhələlərdə çox vaxt heç bir əlamət vermir. Buna görə də risk qrupuna daxil olan insanlar (məsələn, şəkərli diabet və ya hipertoniyası olanlar) mütəmadi profilaktik müayinələrdən keçməlidir.
Böyrək xəstəliklərinin səbəbləri
Böyrək xəstəliklərinin inkişafına səbəb ola biləcək əsas amillər aşağıdakılardır:
- Şəkərli diabet — xroniki böyrək çatışmazlığının ən çox rast gəlinən səbəbi, yüksək qan şəkəri böyrəyin süzücü qan damarlarına zədə vurur.
- Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya) — uzun müddət nəzarətsiz qalan hipertoniya böyrək damarlarını zədələyir.
- Böyrək daşları — mineral və duzların böyrəkdə kristallaşaraq bərk kütlə əmələ gətirməsi, şiddətli ağrıya və sidik axınının pozulmasına səbəb ola bilər.
- Sidik yolu infeksiyaları və pielonefrit — müalicə olunmayan infeksiyalar böyrək toxumasına yayıla bilər.
- Glomerulonefrit — böyrəyin süzücü strukturlarının iltihabı, bəzən autoimmun xəstəliklər (məsələn, lupus) ilə əlaqəli olur.
- Polikistoz böyrək xəstəliyi — irsi xarakter daşıyan, böyrəkdə çoxsaylı kistaların yaranması ilə müşayiət olunan vəziyyət.
- Ağrıkəsici dərmanların uzunmüddətli və nəzarətsiz istifadəsi — xüsusilə qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatların (NSAİD) sürətli qəbulu.
- Ailəvi (genetik) meyillik — yaxın qohumlarında böyrək xəstəliyi olan şəxslərdə risk artır.
- Piylənmə və siqaret çəkmə — hər ikisi böyrək damarlarına əlavə yük yaradır.
Diaqnostika üsulları
Böyrək xəstəliklərinin diaqnostikası adətən bir neçə mərhələdən ibarətdir:
- Anamnez və fiziki müayinə — həkim şikayətləri, ailə tarixçəsini və risk amillərini qiymətləndirir, qan təzyiqini ölçür.
- Sidik analizi — sidikdə zülal, qan hüceyrələri və ya infeksiya əlamətlərinin olub-olmadığı yoxlanılır.
- Qan analizləri — kreatinin səviyyəsi və bunun əsasında hesablanan qlomerulyar filtrasiya sürəti (GFR) böyrəklərin nə qədər effektiv işlədiyini göstərir.
- Ultrasəs müayinəsi (USM) — böyrəklərin ölçüsü, quruluşu, daş və ya kista olub-olmadığını qeyri-invaziv yolla aşkar edir.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) — xüsusilə böyrək daşlarının dəqiq yerini və ölçüsünü müəyyən etmək üçün istifadə olunur.
- Böyrək biopsiyası — bəzi mürəkkəb hallarda diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün kiçik toxuma nümunəsi götürülür.
Böyrək xəstəliklərinin müalicəsi
Müalicə seçimi xəstəliyin növündən, səbəbindən və mərhələsindən asılıdır:
- Konservativ (dərman) müalicəsi — hipertoniya və diabetin nəzarət altında saxlanması, qan təzyiqini tənzimləyən dərmanlar (məsələn, AÇF inhibitorları), infeksiya hallarında antibiotiklər.
- Böyrək daşlarının müalicəsi — kiçik daşlar çox vaxt maye qəbulunun artırılması ilə özbaşına çıxır; daha böyük və ya ağrı yaradan daşlar üçün lazer litotripsiya (daşın lazerlə xırdalanması), flexible URS (elastik uretero-renoskopiya ilə daşın çıxarılması) və ya mini-PCNL (dərini kiçik kəsiklə perkutan nefrolitotomiya) kimi minimal invaziv üsullar tətbiq olunur. Bəzi hallarda sidik axınını bərpa etmək üçün müvəqqəti stentləmə tələb olunur.
- Qidalanma və həyat tərzi dəyişiklikləri — duz, zülal və kaliumla zəngin qidaların məhdudlaşdırılması, kifayət qədər su qəbulu, siqaretdən imtina.
- Dializ — böyrək funksiyası ciddi şəkildə azaldıqda qanın maşın vasitəsilə süzülməsi tələb oluna bilər.
- Böyrək transplantasiyası — son mərhələ böyrək çatışmazlığında ən effektiv uzunmüddətli həll yolu kimi nəzərdən keçirilir.
Həkimə nə zaman müraciət etməliyik?
Aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı birini müşahidə etdikdə Uroloq həkim mütəxəssisə müraciət etməyi gecikdirməyin:
- Sidikdə qan və ya davamlı köpüklənmə
- Bel/böyür nahiyəsində şiddətli, dalğavari ağrı
- Ayaq və üzdə izah olunmayan şişkinlik
- Sidik ifrazında kəskin dəyişiklik (miqdar, rəng, tezlik)
- Davamlı yorğunluq, iştahasızlıq və ya izah olunmayan çəki dəyişikliyi
Tez-tez verilən suallar
Böyrək xəstəliyinin ilk əlaməti nədir?
Böyrək ağrısını bel ağrısından necə fərqləndirmək olar?
Böyrək daşı olduğunu necə bilmək olar?
Böyrək xəstəliyi zamanı hansı qidalardan çəkinmək lazımdır?
Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Sizdə yuxarıda qeyd olunan əlamətlərdən hər hansı biri varsa, dəqiq diaqnoz və fərdi müalicə planı üçün mütəxəssis həkimə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur.
