Böyrək və sidik yolu xəstəlikləri müasir dövrdə ən çox rast gəlinən sağlamlıq problemlərindən biridir.
Xüsusilə şiddətli ağrılarla müşayiət olunan və xəstənin həyat keyfiyyətini kəskin şəkildə aşağı salan problemlərin başında sidik axarı daşları gəlir.
Bəs, sidik axarı daşları nədir, onlar necə yaranır və vaxtında müalicə olunmadıqda hansı fəsadlara yol aça bilər?
Sidik axarı (Ureter) nədir?
Sidik axarı, tibbi adı ilə ureter, böyrəklərdə istehsal olunan sidiyi sidik kisəsinə daşıyan incə, əzələli bir borudur. Hər bir insanda iki ədəd sidik axarı olur.
Bu boruların uzunluğu təxminən 25-30 sm, diametri isə cəmi 3-4 mm-dir. Sidik axarının əsas vəzifəsi sidiyi böyrəkdən uzaqlaşdıraraq orqanizmin filtrasiya sisteminin düzgün işləməsini təmin etməkdir.
Sidik axarı daşları necə yaranır?
Əslində, daşların böyük bir hissəsi birbaşa sidik axarında yaranmır. Daşlar ilkin olaraq böyrəklərdə formalaşır.
Böyrək daxilindəki mineral və duz kristallarının (məsələn, kalsium oksalat və ya sidik turşusu) birləşməsi nəticəsində yaranan bu bərk kütlələr, sidik axımı ilə birlikdə aşağıya doğru hərəkət edir.
Əgər daşın ölçüsü sidik axarının daxili diametrindən böyükdürsə, o, borunun dar hissələrində ilişib qalır. Məhz bu vəziyyətə tibbdə ureter daşı və ya sidik axarı daşı deyilir.
Sidik axarı daşlarının əlamətləri
Sidik axarı daşları adətən özünü qəfil və dözülməz ağrılarla büruzə verir.
Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
Böyrək Sancısı (Renal Kolik): Bel nahiyəsindən başlayaraq qasıq və qarın nahiyəsinə yayılan kəskin, dalğavari ağrılar.
Sidikdə Qan (Hematuriya): Daşın sidik axarı divarlarını zədələməsi nəticəsində sidiyin rəngi çəhrayı, qırmızı və ya qəhvəyi ola bilər.
Tez-tez Sidiyə Çıxma İstəyi: Daş sidik kisəsinə yaxınlaşdıqca xəstədə davamlı sidik ifrazı hissi yaranır.
Ürəkbulanma və Qusma: Şiddətli ağrı sinir sisteminə təsir edərək həzm sistemində diskomfort yaradır.
Hərarət və Titrətmə: Əgər daşla bərabər infeksiya da varsa, xəstənin bədən temperaturu yüksələ bilər. Bu, təcili tibbi müdaxilə tələb edən vəziyyətdir.
Niyə bəzi insanlarda daş daha çox yaranır? (Risk Faktorları)
Böyrək və sidik yolu daşlarının yaranmasına səbəb olan bir neçə faktor mövcuddur:
Az su içmək: Sidik qatılaşdıqda mineralların çökməsi və daş halına gəlməsi asanlaşır.
Qidalanma vərdişləri: Həddindən artıq duzlu, zülallı (əmtəə əti) və oksalatla zəngin (şokolad, ispanaq, tünd çay) qidalar qəbul etmək.
Genetik meyllilik: Ailəsində daş xəstəliyi olan şəxslərdə risk daha yüksəkdir.
Anatomik pozğunluqlar: Sidik yollarındakı darlıqlar sidiyin durğunluğuna və daş yaranmasına səbəb olur.
İsti iqlim: Tərləmə nəticəsində bədəndən suyun itirilməsi sidiyi konsentrasiya edir.
Sidik axarı daşının diaqnozu necə qoyulur?
Müasir urologiyada sidik axarı daşlarını müəyyən etmək olduqca sadədir.
Həkim-uroloq aşağıdakı müayinələri təyin edə bilər:
Ultrasəs Müayinəsi (USM): Daşın yerini və böyrəkdə genişlənmə (hidronefroz) olub-olmadığını görmək üçün ilk addımdır.
Kompüter Tomoqrafiyası (KT): Daş xəstəliyinin diaqnostikasında “qızıl standart” hesab olunur. Daşın dəqiq ölçüsünü, yerini və sərtliyini göstərir.
Sidik Analizi: İnfeksiya və ya qan hüceyrələrinin varlığını yoxlamaq üçün vacibdir.
Sidik axarı daşlarının müalicə üsulları
Müalicə taktikası daşın ölçüsünə, yerləşdiyi yerə və xəstənin şikayətlərinə görə dəyişir.
1. Konservativ (Dərman) Müalicəsi
Əgər daşın ölçüsü 5 mm-dən kiçikdirsə və xəstənin ağrısı nəzarət altındadırsa, daşın özbaşına düşməsi gözlənilə bilər. Bu müddətdə xəstəyə bol maye qəbulu və sidik yollarını genişləndirən dərmanlar (alfa-blokatorlar) tövsiyə olunur.
2. Distansion Litotripsiya (ESWL)
Bədən xaricindən göndərilən şok dalğaları ilə daşın parçalanması üsuludur. Ancaq sidik axarının orta və aşağı hissəsindəki çox sərt daşlar üçün bu üsul həmişə effektiv olmaya bilər.
3. Ureteroskopiya (URS) və Lazer Müalicəsi
Bu, müasir urologiyanın ən uğurlu üsullarından biridir. Heç bir kəsik aparılmadan, sidik kanalından incə bir cihazla (ureteroskop) girilərək birbaşa sidik axarına daxil olunur. Daş lazer enerjisi ilə “toz halına” gətirilir. Xəstə adətən elə həmin gün və ya növbəti gün evə yazılır.
4. Perkutan Ureterolitotomiya
Çox böyük və ya digər üsullarla çıxarılması mümkün olmayan daşlar üçün bel nahiyəsindən kiçik bir dəlik açılaraq həyata keçirilən qapalı əməliyyatdır.
Sidik axarı daşları müalicə olunmazsa nə baş verər?
Bəzən xəstələr “ağrım keçdi, deməli daş artıq yoxdur” deyərək müayinələri yarımçıq qoyurlar. Bu, çox təhlükəli bir yanaşmadır. Sidik axarında ilişib qalan daş sidik axınını tam və ya qismən bağlaya bilər.
Bu da aşağıdakı ağırlaşmalara səbəb olur:
Hidronefroz: Böyrəyin daxilində sidik yığılması nəticəsində böyrəyin şişməsi.
Böyrək Çatışmazlığı: Uzun müddət tıxanma qalan böyrəyin fəaliyyəti tamamilə dayana bilər.
Urosepsis: Sidik yollarındakı infeksiyanın qana keçməsi (həyati təhlükə yaradan vəziyyət).
Daş yaranmasının qarşısını necə almalı?
Əgər bir dəfə daş düşürmüsünüzsə, növbəti 5-10 il ərzində təkrar daş yaranma ehtimalı 50%-dir.
Bunun qarşısını almaq üçün:
Gündə ən az 2-2.5 litr su için.
Duz istifadəsini minimuma endirin.
Limonlu su için. Limonun tərkibindəki sitrat daş yaranmasının qarşısını alan təbii maddədir.
Hərəkətli olun. Fiziki aktivlik sidikdəki çöküntülərin atılmasına kömək edir.
Kalsiumu tam kəsməyin. Sanılanın əksinə, kalsiumu tamamilə qidadan çıxarmaq daş riskini artıra bilər; tarazlığı qoruyun.
Tez-tez verilən suallar
1. Sidik axarı daşları özbaşına düşə bilərmi?
Bəli, ölçüsü 4-5 mm-ə qədər olan daşların təxminən 80%-i bol maye və hərəkətlə özbaşına düşə bilir. Lakin 6 mm-dən böyük daşlarda bu ehtimal kəskin azalır və tibbi müdaxilə tələb olunur.
2. Sidik axarı daşı əməliyyatı risklidirmi?
Müasir lazer ureteroskopiya üsulu çox təhlükəsizdir. Kəsik aparılmadığı üçün qanama və infeksiya riski minimaldır. Xəstə qısa müddətdə normal həyatına qayıdır.
3. Sidik axarı daşı üçün hansı analizlər verilməlidir?
İlk növbədə ümumi sidik analizi, böyrək funksiyalarını yoxlamaq üçün qanda kreatinin testi və diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün KT (Kompüter Tomoqrafiyası) tələb olunur.
4. Sidik yolu daşları üçün pəhriz necə olmalıdır?
Əsas prinsip aşağı duz, normal kalsium və bol mayedir. Qırmızı əti həftədə 2-3 dəfədən çox yeməmək və oksalatla zəngin qidaları (çuğundur, ispanaq, qoz) məhdudlaşdırmaq tövsiyə edilir.
Vacib Qeyd: Bu məqalə məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Hər hansı bir şübhəli vəziyyətdə mütləq ixtisaslaşmış uroloq həkim ilə məsləhətləşin.
